La aserto de Ric Berger pri La Suda Kruco
10. septembro 2026
Kiam ni demandis al Rasbperru Daddy, kiel BitArkivo helpis lian esperantistan esploradon, li sendis la jenan ateston: kontroli — paĝon post paĝo — aserton de Ric Berger pri La Suda Kruco, kaj montri, ke ĝi ne povas esti vera.
- El BitArkivo: La Suda Kruco
Organo de la aŭstraliaj esperantistoj
Jen liaj detaloj, numeroj kaj tekstoj, kun nur minimuma redakta adapto.
La aserto
En Cosmoglotta, Serio A, n-ro 111 (n-ro 6, Annu XV), nov–dec 1936, aperis artikolo «Un novitá in li vive interlinguistic», subskribita «R. Bg.» = Ric Berger.
La plena teksto estas libere legebla rete, en la transskribo de occidental-lang.com: https://occidental-lang.com/cosmoglotta/nro/111 — la masthead tie legiĝas «COSMOGLOTTA, nov.-dec. 1936. (Annu XV.) No 6 (111)».
Tiu paĝo enhavas la tutan numeron, ne nur ĉi tiun artikolon, kaj ĝi estas longa. Serĉu en ĝi la titolon:
Un novitá in li vive interlinguistic
(Ekzistas ankaŭ la komunuma transskribo ne-alinome/cosmoglotta en GitHub, kontrolita kontraŭ ĝi.) Do legantoj povas mem kontroli ĉiun citaĵon ĉi-suban.
Berger asertas, ke la aŭstralia Esperanto-gazeto La Suda Kruco represis du artikolojn el Cosmoglotta, en Occidental mem, netradukitajn, kun aldonita abon-anonco. Li datas tion «nr de august 1936». Li nomas tion «un revolution» post ĉirkaŭ dek kvin jaroj, dum kiuj — laŭ li — neniu esperantista redaktoro iam citis eĉ kvin liniojn en Occidental.
Citaĵo, laŭvorte:
«Apertente li esperantic revúe Suda Kruco editet in Australia (nr de august 1936) noi havet li surprise vider reproductet in Occidental du articules extraet de Cosmoglotta con li sequent indication: “La bele presata, arte ilustrata «Cosmoglotta» estas havebla unujare kontraŭ, etc.”»
Kaj la fino, la dankoj:
«“Malgraŭ tio” noi expresse al li «Suda Kruco» nor max calid mersías por su corage e su generositá quel nequande va esser obliviat in nor ranges. — R. Bg.»
La gazeto kaj ĝia redaktoro
- La Suda Kruco, fondita julio 1920, oficiala organo de la Aŭstralazia Esperanto-Asocio, Melburno.
- Redaktoro: Reginald Banham, F.B.E.A.
- Malnova serio ĝis n-ro 144 (10 aŭgusto 1932).
- Nova serio: n-ro 145 (1 oktobro 1932) – n-ro 165 (12 oktobro 1934), per kiu la gazeto ĉesis.
- Banham estis fidela esperantisto kaj tre diligenta recenzisto; lia represa politiko, deklarita en n-ro 142 (10 majo 1932), estis artikoloj «ĉerpitaj el la ĉefaj esperantaj gazetoj». Pri rivalaj planlingvoj li skribis nur ekde 1933, kaj nur por refuti ilin.
La dato estas neebla — trioble
- La jaro. La gazeto mortis en oktobro 1934. En aŭgusto 1936 ĝi ne ekzistis de preskaŭ du jaroj.
- La monato. Ĉiuj tri aŭgustaj numeroj estas kontrolitaj kaj puraj: n-ro 144 (aŭg. 1932), n-ro 156 (23 aŭg. 1933), n-ro 163 (1 aŭg. 1934).
- La redaktoro mem havis nenian gazeton en 1936. La lasta numero de La Suda Kruco, n-ro 165, portas la daton 12 okt. 1934 (tion li konstatis en la gazeto mem). Lia sekva gazeto, La Rondo, naskiĝis en nov. 1940 (unua serio: Perto, okt. 1940 – dec. 1942). Poste li kunredaktis Libera Tribuno (Johanesburgo, 1946) kaj poste The Australian Esperantist (1958–1992), kiun la bibliografio nomas daŭrigo de La Suda Kruco kaj de La Rondo. ⇒ Inter oktobro 1934 kaj oktobro 1940 kuŝas ses jaroj, en kiuj neniu gazeto de Banham estas registrita. Berger do ne nur nomas neekzistantan numeron de mortinta gazeto: li nomas jaron, en kiu la homo havis nenian gazeton — kaj jam de du jaroj.
La postajn datojn li prenas el la BPEAPE (n-roj 11759, 8815, 708), ne el propra kontrolo, kaj la BPEAPE ne estas senerara — pri Belga Sonorilo ĝi donas malĝustajn titolon kaj redaktoron. La fino de La Suda Kruco mem estas tamen konstatita en la gazeto. Kaj «neniu gazeto registrita» ne estas tute la samo kiel «neniu gazeto»: se io eskapis al la bibliografio, oni ne vidus ĝin. Por la ĉi-supra argumento tio ne gravas — la aserto de Berger koncernas nome La Sudan Krucon, kiu certe ne ekzistis en 1936.
(Deveno de La Rondo, se ĝi interesas: en Adelajdo en 1939 grupo sub F-inoj Win Addis kaj Lydia Bailey starigis traduk-rondon kaj revuon Inter Ni; kiam ili sendis al Banham la unuan eldonaĵon en 1940, li proponis mem redakti ĝin, kaj Bailey proponis tajpi kaj multobligi la foliojn — poste ŝi propakoste aĉetis hektografilon. El tio naskiĝis La Rondo. En 1941 ĝi iĝis la oficiala organo de AEA: Banham redaktoro, Addis kasistino, Bailey respondeca pri la enhavo. Notinda milita detalo: en Aŭstralio tiam oni rajtis eldoni gazeton en fremda lingvo nur kun aparta registara permeso, kaj La Rondo ricevis ĝin kondiĉe, ke la ĉefartikolo kaj entute kvarono de la teksto estu anglalingvaj.)
Kion faris la arkivo — BitArkivo
La tuta ciferecigita nova serio ĉe bitarkivo.org — n-ro 148 (18 jan. 1933) ĝis n-ro 165 (12 okt. 1934), ĉirkaŭ 110 paĝoj — estis tralegita paĝon post paĝo, kolumnon post kolumno. Rezulto: eĉ ne unu represita artikolo en Occidental; nek la abon-anonco; nek la frazo de Banham, kiun Berger citas.
En la tuta konserviĝinta nova serio la okcidentala gazetaro aperas precize dufoje, ambaŭfoje bagatele:
| kiam | kio |
|---|---|
| n-ro 150, 31 marto 1933 (rubriko «Nia Poŝto») | Banham respondas al korespondanto kaj citas kiel fonton la revuon Helvetia, la svisan okcidentalan organon de Berger mem, pri pioniro de Esperanto, kiu poste forlasis ĝin por aliaj planlingvoj. Unu linio. |
| n-ro 152, 12 junio 1933, p. 58 («Literaturo pri la elefanto») | Fina noto: «Variantoj de tiu ĉi anekdoto aperis en “Occidental” 5/6, 1932, kaj en “Sistema Kurso de Esp-o,” de Seppik-Malmgren.» La varianto fakte troviĝas en Cosmoglotta A 084 (sep–okt 1932) — Banham estis unu numeron for — kaj la du ŝercoj similas nur malforte. |
La truo, kaj kiel ĝi pleniĝis
La sola loko, kien la represo ankoraŭ povus kaŝiĝi, estis la nur-tri-numera truo en la ciferecigo: n-ro 145 (1 okt. 1932), 146 (6 nov. 1932), 147 (12 dec. 1932) — la lanĉaj numeroj de la nova serio.
Ili troviĝas fizike en la Ŝtata Biblioteko de Nov-Sud-Kimrio (Mitchell-kolekto, konsultebla nur surloke), signaturo Q408.905/S. Ilia kopi-servo skanis ĉiujn tri laŭmende — 24 gazetpaĝoj, mendo n-ro 006937, aŭgusto 2026.
Rezulto: NENIO. En la tri numeroj aperas nenie la vortoj Cosmoglotta, Occidental, Interlingue, Kosmoglott aŭ de Wahl; nenia represita okcidentala artikolo, ĉu en la originalo, ĉu tradukita; nek la abon-anonco, nek la frazo de Banham.
⇒ La represo mankas en la tuta konserviĝinta kuro de la gazeto.
Du detaloj, kiuj eble plej interesos legantojn
(a) La frazo, kiun Berger mokis, ne ekzistas. Berger ne nur asertis represon — li citis la vortojn de Banham kaj ridis pri ili:
«It es ver que li «Suda Kruco» ne sembla esser tranquil pro su audaciós innovation e strax excusa se talmen: “Cosmoglotta kiu uzas propran apartan vortaron, fariĝas, malgraŭ tio, tre interesa.” Quant deliciós explication! Li «malgraŭ tio» es un poema!»
Tiu frazo troviĝas nenie en La Suda Kruco.
(b) La abon-anonco ne estas anonco de Cosmoglotta. Oni serĉis la formulon «bele presata… havebla unujare» tra la kuro de Cosmoglotta 1932–1936: ĝi aperas precize unufoje, nome en ĉi tiu raporto mem, kie Berger citas La Sudan Krucon. Cosmoglotta reklamis sin ĉiam en Occidental, neniam en Esperanto. Do la klarigo «Banham simple represis la propran anoncon de Cosmoglotta» estas ekskludita.
La propra ekzemplero de Banham
La abon-kuro de Banham de Cosmoglotta, 1933–1939, konserviĝis, inkluzive de la numero, en kiu Berger dankas lin. Liaj marĝenaj notoj:
- ruĝa krajono ĉe la komenco kaj la fino de la artikolo — lia kutima marko por io atentinda;
- ruĝa substreko sub «Suda Kruco» ĉe la unua apero;
- ruĝa linio apud la abon-anonco, kiun Berger atribuas al li;
- ruĝa asterisko apud la finaj dankoj;
- kaj apud «august 1936», per griza krajono: «— ?».
Nenie neo. Nenia trastreko, nenia «malvera». Li pridemandis nur la daton — kiun li, kiel la redaktoro, sciis neebla.
Kion oni povas aserti, kaj kion ne
Tio gravas, kaj indas konservi la distingon:
- Pruvita: la specifa aserto estas malvera. La Suda Kruco ne represis du artikolojn el Cosmoglotta; la citita frazo de Banham ne ekzistas; la anonco ne ekzistas; la dato estas neebla.
- NE pruvita: ĉu Berger konscie elpensis ĝin, aŭ ĉu li misememoris kaj ŝveligis ion multe pli malgrandan. La papero ne povas tion diri. Notinde, la rakonto mem malfortigas la puran-elpensaĵan legadon: elpensanto flatas, kaj Berger anstataŭe prezentas hezitantan, ektremantan Banham, kiun li devas moki — kio pli similas al ŝveligita realaĵo ol al pura invento.
- Kion oni do povas diri honeste: inter du preterpasaj mencioj (fontindiko kaj ŝerc-piednoto) kaj «du artikoloj represitaj en Occidental, kun abon-anonco», kuŝas granda distanco; kaj la gazeto troviĝis ĉe la alia flanko de la mondo, kies redaktoro apenaŭ vojaĝus al Svislando por postuli klarigojn.
Atesto de Rasbperru Daddy, septembro 2026. Sen la ciferecigo de La Suda Kruco ĉe BitArkivo, tiu paĝo-post-paĝa kontrolo ne estus ebla de malproksime.
